Rob Johannesma,

Untitled (1998), 9.25 min, colour, no sound

 

 

De eerste keer dat ik de ongetitelde video van Rob Johannesma zag, was in 1999 -een jaar nadat de kunstenaar hem gemaakt had - op de tentoonstelling Stimuli in het Rotterdamse kunstcentrum Witte de With. Ik weet nog goed hoe het werk, dat in een afgezonderd en verduisterd zaaltje getoond werd, me haast letterlijk aan het duizelen bracht ,,De video heeft een hypnotiserende werking”, schreef ik enkele dagen later in mijn recensie in NRC Handelsblad. ,,Op het eerste gezicht lijkt het onscherpe panoramische landschap een diaprojectie te zijn. Pas in tweede instantie merk je dat het beeld langzaam beweegt.

Het bladerdak schuift uit elkaar en toont de blauwe hemel, tussen de bomen door wordt een rivier zichtbaar. Het perspectief draait met slechts enkele millimeters per seconde, maar het is genoeg om je evenwicht te verliezen en je het gevoel te geven dronken door de ruimte te tollen.”

 

Later heb ik het werk nog diverse malen teruggezien, op tentoonstellingen in Bureau Amsterdam, Galerie Nouvelles Images en KW14 in Den Bosch, en eerlijk gezegd moet ik die eerste beschrijvende zinnen uit 1999 iets bijstellen. Want of het echt een rivier is die je ziet, in de diepte van de vallei, weet ik niet helemaal zeker. En panoramisch is het beeld zeker niet. De video wordt verticaal geprojecteerd en juist die afwijkende opstelling maakt het werk zo bijzonder – film en video zijn toch bij uitstek media met een liggend formaat. Maar wat wel onveranderd bleef iedere keer dat ik de video weer tegenkwam, was de haast fysieke reactie die het werk teweegbrengt. De projectie is zo groot dat je het idee krijgt zelf aan de rand van de vallei te staan. En door de lichte verschuiving binnen het beeld word je steeds weer een beetje draaierig.

 

Het is niet het landschap zelf dat beweegt, al heb je dat niet direct door. De bomen ruisen niet in de wind, het licht in de vallei blijft onveranderd. Wat ook vreemd is, is dat wanneer de camera traag inzoomt op de horizon en de boompartijen aan weerszijden van het beeld langzaam wijken, de voorgrond niet meebeweegt. Er lijkt iets niet te kloppen, en dat maakt het geheel alleen maar intrigerender. Die fascinatie verdwijnt niet wanneer je hoort hoe Johannesma zijn video maakte. Namelijk door twee dia’s van hetzelfde landschap, op een afstand van vijftien meter van elkaar genomen, op elkaar op een lichtbak te leggen en de dia’s te filmen terwijl de een langzaam opzij getrokken wordt. Want het blijft bizar dat met zo’n ogenschijnlijk simpele techniek, die afgeleid lijkt van de stereofotografie, zoveel diepte gesuggereerd kan worden.

 

Johannesma heeft zijn voorstelling zorgvuldig gecomponeerd. Het is duidelijk dat hij daarbij gekeken heeft naar technieken die door landschapsschilders al eeuwenlang gehanteerd worden. Een criticus wees al eens terecht op de gelijkenissen met de composities van Cézanne. De donkere bomen fungeren als een traditioneel repoussoir en zorgen voor een mooie doorkijk op de zonovergoten heuvels. Johannesma wist, net als Cézanne, dat door het gebruik van die donkere coulissen aan weerszijden de dieptewerking alleen maar groter werd.

 

Inmiddels is het alweer wat jaren geleden dat ik de video voor het laatst zag. Het is grappig om te merken dat het beeld dat zich in de tussenliggende tijd in mijn hersenen genesteld heeft, niet precies overeenkomt met de werkelijkheid. Zo meende ik mij te herinneren dat de videobeelden begeleid werden door het getjilp van vogels en het geknerp van krekels.

Het paste wel bij de zomerse sfeer die het werk bij me opriep. Maar laatst las ik in een artikel dat Johannesma in zijn nieuwe video’s voor het eerst met geluid werkte. Dus kon mijn observatie niet kloppen. Ook mijn perceptie van het tijdsaspect bleek diffuus. In mijn herinnering duurde de video heel kort, een minuut of vier hoogstens. Maar bij nazoeking bleek de lengte ruim negen minuten te zijn, een eeuwigheid in het huidige MTV-tijdperk.

En toch voelde het niet zo.

 

Dat brengt me bij het laatste punt. Deze video is ook zo sterk omdat hij, in retrospect, de tijdsgeest zo goed aanvoelde. Rob Johannesma is, samen met bijvoorbeeld De Rijke/De Rooij en David Claerbout, een van de kunstenaars die elementen als introspectie en contemplatie hebben teruggebracht in de kunst. Hij gaf de toeschouwer de kans om in alle rust naar een landschap te kijken, zoals je ook in het echte leven kunt mijmeren bij een vergezicht. Inmiddels zijn er talloze artikelen geschreven over de herwaardering van traagheid in de kunst en stelden tentoonstellingsmakers exposities samen met titels als Slow, -Static en Slow Motion. Maar Johannesma was de trend voor. Dat maakt hem een groot kunstenaar, en zijn video een belangwekkend kunstwerk.

 

Sandra Smallenburg